Izborni sistem kao faktor međustranačkog rascepa u Srbiji- prvi deo

Izborni sistemi, procedure i pravila predstavljaju verovatno jednu od najznačajnijih komponenti proučavanja moderne političke nauke. Izborni sistem kao podkategorija političkog sistema bavi se različitim modelima i normama koje bi, makar u teoriji, težile obezbeđivanju uslova za regularne i važeće izbore čiji rezultati nisu upitni. Od kada je uspostavljen, mehanizam većinskog političkog odlučivanja i kontrole vlasti građanima omogućava pravo da aktivno učeštvuju u političkim i izbornim procesima od opšteg interesa na lokalnom, regionalnom ili državnom nivou. Izborni sistemi su tesno povezani sa demokratijom budući da savremene demokratije nije moguće zamisliti bez minimalnih izbornih uslova: slobodnih, neposrednih, tajnih i opštih izbora. U svim evropskim državama koje su nakon hladnoratovske blokovske podele podpale pod interesnu sferu Sovjetskog Saveza, suspendovana je parlametarna demokratija. Po uzoru na boljševičko viđenje funkcije izbora i izbornih procedura, uspostavljen je sistem jednostranačkog monizma koji je omogućio višedecenijsku dominaciju i monopol komunističke partije na već urušenom tržištu konkurentskih političkih ideja.

Izborni sistem je skup principa i procedura kojima se individualni glasovi birača pretvaraju u poslanička mesta (Kavanagh, 1985, 93)

Izborni sistem u užem smislu je način na osnovu kog građani izražavaju svoje opredeljenje za pojedine stranke i kandidate; u širem smislu obuhvata sve ono što se tiče izbornog procesa, od izbornog prava do organizacije izbora (Jovanović, 2004, 20)

Demokratski revolucionarni talas pokrenut sredinom osamdesetih godina prošloga veka u svim istočnoevropskim zemljama, predvođen od strane različitih pokreta civilnog društva, sindikalnih organizacija, intelektualnih krugova i političkih stranaka, zahtevao je sistemsku reformu postojećeg socijalističkog modela uređenja društveno-političkih odnosa. Na području izborne problematike, osnovni izazovi u ovim zemljama ticali su se odabira izbornog modela koji bi služio svrsi liberalizacije politike i društva. Bilo je potrebno sprovesti ozbiljne pozitivno-pravne reforme koje bi građanima omogućile korišćenje političkih prava i sloboda. Obnova stranačkog pluralizma i mogućnost građana da slobodno biraju svoje predstavnike na različitim nivoima vlasti, postala su ključna pitanja. U svim tim državama uključujući Poljsku, Češku, Slovačku ili Mađarsku, zakonodavni organi usvojili su nove ustave kojima je uspostavljen višestranački sistem nakon čega su sprovedeni i prvi demokratski izbori (redosled reformi nije bio uvek isti). Stare komunističke elite bile su pred izazovom da ostanu na utvrđenim pozicijama naspram opozicije koja je svim snagama težila široku mobilizaciju građana, smeni vlasti i promeni postojećeg sistema.

Serije različitih debata, pregovora i okruglih stolova najčešće su održane izvan zakonodavnih institucija. Njihov cilj bio je postizanje dogovora o izbornim uslovima, procedurama i pravilima na osnovu kojih bi bili održani prvi demokratski izbori nakon obnove višestranačja. Iako se nećemo pojedinačno baviti svakom od tih zemalja, više je nego jasno da su one uspešno sprovele proces tranzicije u domenu političkih i izbornih uslova. U ovim zemljama, političke elite vlasti i opozicije uspele su da prevaziđu sopstvene razlike i da omoguće konsenzus i razvoj demokratije. Ni danas, u mnogim od njih nije postignut demokratski ideal usled nerazvijene civilne političke kulture, međutim, za razliku od Srbije, u tim zemljama ne postoji kontinuirano nezadovoljstvo stranaka niti nepoverenje birača prema osnovnim izbornim elementima koji kreiraju izborna pravila. U domaćem slučaju, izborni inženjering predstavlja jedan od faktora polarizacije i sukobljavanja političkih stranaka od obnove višestranačja do danas.

Političke elite zemalja u tranziciji učestvovale su u izgradnji potpuno novih izbornih sistema. Iako su se njihova rešenja međusobno razlikovala, svaki izborni sistem sastoji se od svojih univerzalnih elemenata odnosno pravila na osnovu kojih se organizuje izborno upravljanje (izborne formule, izborne jedinice, pravila i procedure kandidovanja, kriterijumi reprezentativnosti paralamenta, finansiranje izbornih kampanja, organizacija posmatranja izbora itd.)

Tokom pripreme prvih višestranačkih parlamentarnih izbora za narodne poslanike 1990. godine u Srbiji, gotovo svi elementi izbornog sistema postali su predmet sukoba i razmimoilaženja stavova vlasti i opozicije. Tokom narednih izbornih ciklusa nije postojao minimalni konsenzus oko osnovnih izbornih elemenata. Bez minimalne saglasnost i poverenja aktera, legitimitet izbornog sistema dovodi se u pitanje.

Vlast je težila maksimizaciji rezultata izbora koristeći postojeći institucionalni dizajn oblikovan većinskim izbornim sistemom dok je opozicija na sve načine pokušavala da utiče na promenu izborne formule sa većinske na proporcionalnu. Naravno, ovim pitanjima pridružula su se i druga: veličine izbornih jedinica i njihov broj, uloga medija, regularnost izbora.

Izborne formule (transponovanje glasova u mandate)

Utvrđivanje rezultata je prva faza u raspodeli mandata. U ovoj fazi, uglavnom se utvrđuje koliko glasova su dobili pojedini kandidati, odnosno izborne liste, i koliki je izborni prag, kako bi se iz raspodele mandata eliminisale izborne liste koje nisu osvojile broj glasova veći od utvrđenog izbornog praga. Razlikujemo dve formule za raspodelu glasova u mandate-većinsku i proporcionalnu. (Jovanović, 2004)

Izborne jedinice

Jedan od najmanipulativnijih elemenata izbornog sistema sa snažnim dejstvom na rezultat izbora – predstavljaju teritorijalni okvir u kome birači glasaju za kandidate ili liste kandidata i u kome se raspodeljuju mandati. (Jovanović, 2004)

O konkretnim međustranačkim rascepima na srpskoj političkoj sceni, idejama, programima i zahtevima političkih stranaka  -u narednoj analizi.

Autor: Petar Ranković, diplomirani politikolog i student master studija Ekonomskog fakulteta Univerziteta u Beogradu

 

Leave a Reply